• Hızlı Erişim
  • Duyurular
  • Makale Kabul Tarihleri

    Dergimizin Mayıs 2019'da yayımlanacak 65. sayısına makale alımı tamamlanmıştır. Yeni gelen çalışmalar, makale yoğunluğu nedeniyle geliş tarihi / hakem sürecine göre 66 (Eylül 2019) ve sonraki sayılar için değerlendirilmeye alınacaktır. Yazarlarımıza saygıyla duyururuz.


  • Sayaç
  • Online Ziyaretçi : 106
    Bugün Toplam : 319
    Genel Toplam : 257358

“GERİ” SÖZCÜĞÜNÜN ETİMOLOJİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
(AN EVALUATION ON THE ORIGIN OF THE WORD “GERİ” )

Yazar : Süleyman Kaan YALÇIN    
Türü :
Baskı Yılı : 2016
Sayı : 56
Sayfa : 767-774


Özet
Türkçe Sözlük’te “1. Arka, bir şeyin sonra gelen bölümü, art, alt taraf, ileri karşıtı; 2. Son, sonuç; 3. Bir şeyin sona kalan bölümü; 4. Geçmiş, mazi; 5. Hayvanda boşaltım organının dışı; 6. Eksik gösteren saat; 7. Aptal, anlayışsız; 8. Benzerlerine ayak uydurup ilerleyememiş, gelişememiş; 9. Zarf olarak geriye doğru; 10. Ünlem olarak “Geri dön, geri git!” (TS: 2011: 934) anlamlarındaki bir söz olarak kullanılan “geri” sözcüğü, Türk dilinin en eski tarihi dönemlerinden itibaren “kirü, kerü, kėrü, kiri, gerü, geri, gēri, girü, kirü vb. gibi” şekillerde kullanılan yaygın bir sözcüktür. “Geri” sözcüğü Jean Deny tarafından üzerine yön gösterme hâli eki almış taş+garu (dışarı), il+gerü (ileri) vb. gibi sözcüklerle ilişkilendirilerek ge+ri (arka, geri) şeklinde açıklanmıştır. N. K. Dimitriyev ise “geri” sözcüğünün arka, son anlamına gelen “ked” sözcüğünün üzerine +ge yönelme hâl eki ve +rü yön gösterme ekinin getirilerek oluştuğunu savunur ked+ge+rü > geri (geri, arka, son). K. Grönbech, geri sözcüğünü kir- (eve girmek) fiilinin zarf-fiil şekliyle kir-ü (batıda) açıklar. Clauson, sözcüğün *ke (arka, arkaya doğru, geri) sözcüğüne -rü yön gösterme eki getirilerek oluştuğunu belirtir. Duran, sözcükle ilgili olarak bir “ki” köküne gidilebileceğini; fakat bu kökün hem isim hem de fiil kökü olabileceğini belirterek “ki-r-ü” ve “ki-rü” şekillerini verir. Tekin ise sözcüğü *kē (arka, geri) sözcüğünün yönelme durum eki -rü almış biçimi olarak tahlil etmiştir. Bu çalışmada *kē (geri) ve kir- (girmek) köklerine dayandırılan “geri” sözcüğü, kendisiyle semantik ve fonetik bakımdan ilgili olduğu düşünülen “kendi” ve “beri” sözcükleriyle ilişkilendirilerek, sözcüğün asıl kökünün k  b denkliği kapsamında eş değer görülen bi  ke (ben) şahıs zamirlerine veya bu/be ke/ku (bu) işaret zamirlerine dayanıyor olduğu ispat edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler
Geri, beri, kendi, etimoloji, zamir.

Abstract
The word “geri”, which has the following meanings according to Turkish Dictionary: 1. Back, part of a thing that comes after it, behind, opposite of forward; 2. End, result; 3. The last part of a thing; 4. Past; exterior of excretory organ of an animal; 6. Slow clock; 7. Stupid, dull; 8. undeveloped; 9. backward (adverb); 10. interjection (TD: 2011: 934), has had widespread use through the historical dialects of Turkish with the variants of “kirü, kerü, kėrü, kiri, gerü, geri, gēri, girü, kirü etc.”. By Jean Deny, the root of the word “geri” is explained as ge+ri (back, behind) associeted with the words taş+garu (outside), il+gerü (forward) which has dative suffix –gArU. N.K. Dimitrev asserts that the word “geri” derived from the word “ked” having dative suffix +ge and directive +rü: ked+ge+rü > geri (back, behind). K. Grönbech explains it with the verb “kir- (as to get in the house)” having the gerindium –ü: kir- + ü > kirü (west). Clauson thinks that “geri” is derived from *ke (back, backward) with the directive suffix +rü. Duran, underlining the possibility of the word to have both noun and verb root, suggests that the word “geri” can be originated from *ki: ki-r-ü and ki-rü. Tekin gives the root *kē (back, behind) and the dative suffix +rü as the component of the word. In this study, we will try to find an answer to the root of the word “geri” by taking into considerdiration the words “kendi” (self) and “beri” (onward) which is thought to be semantically related to “geri”.

Keywords
Geri, beri, kendi, etymology, pronoun.

Adres :Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Müdürlüğü 25240 Erzurum
Telefon :+90 442 231 13 66 /+90 442 231 11 19 Faks :
Eposta :turkiyat@atauni.edu.tr

Web Yazılım & Programlama Han Yazılım Bilişim Hizmetleri